PROOF OF GENIUS #08 — PERFORMANCE

In één oogopslag

Maker
Jana Jacuka, choreograaf, performer en maker, met Letse en Nederlandse achtergrond en gevestigd in Amsterdam.

Praktijk
Performance, choreografie en stemonderzoek, waarbij lichaam, stem, ruimte en publiek samen het werk vormen.

Opleiding
Contemporary Dance Art Studies aan de Latvian Academy of Culture en een master aan DAS Theatre in Amsterdam.

Werk
Onder meer HA, waarin lachen en extreme stemtechnieken choreografisch materiaal worden, en haar betrokkenheid bij The Fortress in het Nederlandse paviljoen tijdens de 61ste Biënnale van Venetië.

Unfair advantage
De stem behandelen als een verlengstuk van het lichaam.

De uitdaging
Volledige aanwezigheid combineren met het onverwachte: controle houden zonder alles dicht te regelen.

Je hoeft het niet eerst te begrijpen

Performancekunst vraagt iets merkwaardigs van haar publiek. Bij een schilderij kun je doorlopen. Bij een boek kun je het dichtklappen. Bij muziek kun je desnoods even wegdromen. Maar wanneer een performer een ruimte deelt met jou, verandert de verhouding.

Je bent er.

En Jana vindt dat essentieel. Voor haar is het publiek geen verzameling toevallige getuigen. De fysieke en emotionele wisselwerking tussen performer en toeschouwer vormt een van de bindmiddelen van het werk. Je aanwezigheid verandert de ruimte en daarmee de performance. Zelfs wanneer niemand wordt gevraagd het podium op te stappen of letterlijk iets te doen, doe je mee.

Dat kan ongemakkelijk zijn. Performance nodigt je soms uit de bekende regels van kijken tijdelijk achter je te laten. Je weet niet precies wat er van je wordt verwacht. Er bestaat geen handleiding die uitlegt wanneer je moet lachen, waar je moet kijken of wat iets betekent.

Dat ongemak is geen fout in het systeem. Het is een deel van het systeem. Jana probeert het publiek juist weg te voeren uit een wereld waarin taal voortdurend moet worden begrepen, geïnterpreteerd en verklaard. In plaats daarvan ontstaat een gebied waarin beweging, klank, ritme en lichamelijke sensatie betekenis dragen. Niet alles hoeft eerst langs het verstand. Soms begrijpt het lichaam eerder wat er gebeurt.

Wanneer een stem ophoudt taal te zijn

Jana zit dicht tegen dans en choreografie aan, maar in haar werk verschijnt een tweede lichaam: de stem. Niet de stem als drager van nette zinnen, maar als fysieke kracht.

In HA onderzoekt ze de stem expliciet als choreografisch gereedschap. Ze grunt, fry-screamt, spreekt tijdens het inademen en beweegt richting communicatie voorbij gewone woorden. De stem wordt letterlijk een verlengstuk van haar lichaam. Dat verandert ook hoe je luistert.

Een schreeuw is geen zin. Een ademhaling heeft geen grammatica. Een trilling in een borstkas kun je niet altijd vertalen. Toch kan zo'n geluid onmiddellijk iets teweegbrengen.

Daar komt de ruimte bij. Een performance vindt nooit uitsluitend plaats ín een zaal; de zaal doet zelf mee. Hoogte, afstand, harde muren, lichamen, stilte en akoestiek veranderen wat een stem doet. De ruimte wordt klankkast.

Daardoor ontstaat iets dat moeilijk in traditionele categorieën is te plaatsen. Het is geen concert, geen dansvoorstelling en geen toneelstuk, hoewel het elementen van alle drie kan bevatten. Het vocabulaire bestaat uit lichamen.

Het beste moment is wanneer iets breekt

Vraag Jana wanneer een performance werkelijk goed wordt, en haar antwoord ligt niet bij foutloze beheersing. Ze voelt zich juist op haar best wanneer iets onverwachts gebeurt.

Er breekt iets. Een beweging loopt anders. De stem reageert niet zoals verwacht. Een situatie verandert. Plotseling moet ze ter plekke zoeken naar een manier om dat nieuwe gegeven op te vangen en verder te brengen.

Opmerkelijk genoeg ervaart ze dat niet primair als negatieve stress. Het veroorzaakt een vorm van positieve spanning: maximale alertheid. Juist daar komt het werk voor haar tot leven. Dat klinkt als verlies van controle, maar zo ziet Jana het niet. Ze verliest zichzelf niet aan de performance. Integendeel. Haar beheersing zit juist in het vermogen met het onbeheersbare om te gaan.

Wellicht is dat een bijzondere vorm van meesterschap: niet alles onder controle brengen, maar voldoende controle bezitten om iets dat ontspoort onmiddellijk tot nieuw materiaal te kunnen maken. Een scheur wordt geen mislukking. De scheur wordt een opening.

 

Creatieve destructie

Daarmee komt haar werk dicht bij wat je creatieve destructie zou kunnen noemen, maar dan letterlijk in het lichaam.

Een beweging wordt zo lang onderzocht dat hij tegen zijn grens loopt. Een stem wordt opgerekt totdat hij niet langer klinkt zoals een stem volgens onze normale verwachtingen hoort te klinken. Betekenis breekt af en precies daardoor ontstaat nieuw terrein.

Jana spreekt daarbij over zichzelf als een soort herder. Het beeld is interessant. Niet omdat een publiek gedachteloos zou volgen, maar omdat iemand richting geeft aan een gezamenlijke beweging waarvan de eindbestemming niet volledig vastligt. De performer zet iets in gang. Het publiek beweegt fysiek en emotioneel mee. Dat vraagt vertrouwen van beide kanten. De maker moet durven loslaten wat vooraf bedacht is. De bezoeker moet accepteren dat hij niet voortdurend precies weet wat er gebeurt. Wellicht is dat wel de minimale toegangsprijs van performance: overgave. Niet begrijpen, maar aanwezig blijven.

Een stem die eerst niet wilde schreeuwen. 

Jana's verhouding tot de stem heeft ook een persoonlijke voorgeschiedenis.

Haar artistieke wortels liggen mede in Letland, waar ze Contemporary Dance Art Studies volgt voordat ze later naar Amsterdam komt. Ze vertelt over een ervaring die achteraf bijna als een oorsprongsmoment voor haar huidige praktijk leest.

Ze gaat alleen het bos in om te proberen te schreeuwen. Dat klinkt eenvoudig. Het lukt niet. Er komt geen vrije, ongecontroleerde kreet. Alsof de stem nog vastzit in een systeem van beheersing en gehoorzaamheid. Jana verbindt dat zelf met een cultuur waarin je leert je in te houden en waarin gehoorzaamheid diep kan zitten.

Een stem blijkt dan plotseling veel meer dan een biologisch instrument. Hij draagt opvoeding, conventies en herinneringen mee. Leren schreeuwen wordt daarmee bijna een daad van bevrijding. Niet als therapie in klinische zin, maar als artistiek onderzoek naar wat het lichaam allemaal vasthoudt zonder dat wij daar voortdurend bewust van zijn. Jaren later vormt precies die stem een van de krachtigste materialen in haar werk.

Alles is echt

Een ander opvallend element van Jana's praktijk is de bijna radicale lichamelijkheid ervan.

Tijdens de performance zelf wil ze geen technologische laag tussen haar en het publiek plaatsen. Geen microfoon die de stem groter maakt dan hij fysiek is. Geen digitaal hulpmiddel dat de lichamelijke inspanning vervangt. Het lichaam produceert het geluid. De ruimte versterkt of absorbeert het. Het publiek ontvangt het. Dat is alles. Juist daardoor is performance kwetsbaar.

Wanneer de stem niet meewerkt, bestaat er geen reserve-instrument in een koffer. Als een lichaam uitgeput raakt, kun je geen nieuw lichaam aansluiten. Ziekte, vermoeidheid of een blessure hebben onmiddellijk invloed op het vermogen om te werken.

Jana merkt ook letterlijk waar haar grens ligt. Drie dagen achter elkaar optreden is ongeveer het maximum; daarna zijn enkele dagen nodig om te herstellen. Het kunstwerk en het lichaam dat het maakt zijn hier niet van elkaar te scheiden. Dat is prachtig.

Zakelijk gezien is het ook behoorlijk confronterend.

 

Het werk bestaat — en verdwijnt weer

Die vergankelijkheid levert nog een ander probleem op. Hoe bouw je een portfolio van iets wat na afloop niet meer bestaat? Een camera achter in de zaal zetten en op record drukken, werkt volgens Jana niet. Een registratie moet zelf zorgvuldig worden gemaakt. Daarom werkt ze samen met professionele filmmakers en bespreekt ze vooraf hoe beeld en geluid de performance kunnen vastleggen. Maar ze trekt tegelijkertijd een harde grens.

De registratie is niet de performance. Een opname kan documenteren wat er is gebeurd. Hij kan indrukken bewaren, werk toegankelijk maken voor programmeurs en een oeuvre zichtbaar maken. Maar diezelfde fysieke uitwisseling tussen performer, publiek en ruimte is verdwenen.

Een registratie is bewijs dat het werk heeft bestaan. Niet het werk zelf. Dat verschil wordt in een tijd waarin bijna ieder cultureel moment onmiddellijk in digitale content verandert alleen maar interessanter. Jana maakt iets waarvan de volledige versie niet opgeslagen kan worden.

De ironie van het ondernemerschap

En dan komt de wereld buiten de performance weer binnen.

Jana werkt internationaal. Ze maakt haar eigen stukken, treedt op in werk van anderen en beweegt tussen festivals, theaters en tentoonstellingscontexten. Haar cv omvat inmiddels uiteenlopende internationale projecten en onderscheidingen. In 2026 is ze onder meer als performance advisor en afwisselend performer betrokken bij The Fortress van Dries Verhoeven in het Nederlandse Rietveld Paviljoen tijdens de Biënnale van Venetië. Het performatieve materiaal daar wordt in co-creatie met de performers ontwikkeld. Artistiek kan ze uitstekend omgaan met onzekerheid. Financieel en juridisch voelt die wereld veel minder vanzelfsprekend. Risico's, verzekeringen, internationale regels, inkomen wanneer je niet kunt optreden: het is voor haar grotendeels onbekend terrein.

Daar zit een merkwaardige tegenstelling. Een maker kan precies weten wat haar lichaam aankan, hoe ver een stem kan worden geduwd en hoe zij reageert wanneer midden in een voorstelling iets onverwachts gebeurt. Tegelijk kan een belastingregel, verzekering of contract in een ander land volstrekt ondoorgrondelijk voelen. Misschien is dat helemaal niet zo vreemd. Creatieve zelfstandigen worden opgeleid om hun vak te beheersen. Nauwelijks iemand leert ze hoe ze de kwetsbaarheid rond dat vak organiseren.

Bij een performer is die kwetsbaarheid alleen buitengewoon zichtbaar.

Als het lichaam stopt, stopt het werk.

HA: bijna niets, en daardoor alles

HA is misschien wel de duidelijkste illustratie van Jana's manier van denken.

Het vertrekpunt is lachen: iets banaals dat iedereen kent. Maar Jana onderzoekt lachen als ontsnappingsmechanisme wanneer grenzen in alledaagse situaties worden overschreden. Vervolgens wordt de lach uit elkaar gehaald. De H. De A. Adem. Klank. Stem. Lichaam. Theatrale afleiding wordt zoveel mogelijk verwijderd. Wat overblijft is zij, de ruimte en het publiek. Op papier klinkt dat bijna als niets.In performance kan dat niets enorm worden.

Haar volgende werk, voorlopig AAA genoemd, gaat verder met die stem als choreografisch proces. Daar vormt onder meer jodelen — juist door de instabiliteit en de plotselinge omslagen van de stem — nieuw onderzoeksmateriaal. De première staat volgens haar huidige planning voor mei 2027 bij SPRING Festival in Utrecht.

De lijn is duidelijk. Niet meer middelen toevoegen. Verder zoeken in wat er al is.

Een levend ecosysteem

Tijdens ons gesprek dringt zich uiteindelijk een vergelijking op. Een goede performance lijkt op een levend ecosysteem. Er is geen afzonderlijke performer die een product overdraagt aan een afzonderlijk publiek. Lichaam, stem, toeschouwers, akoestiek, architectuur, verwachting, spanning en toeval beïnvloeden elkaar voortdurend.

Verander één element en het geheel verandert mee. Misschien is dat ook waarom performance zich zo moeilijk volledig laat reproduceren. Een video bewaart het beeld en een deel van het geluid, maar niet de temperatuur in de ruimte, de concentratie van een groep mensen of die ene fractie van een seconde waarin performer en publiek beseffen dat er iets onverwachts gebeurt.

Een levende helix, zou je bijna zeggen. Niet als model dat je vooraf kunt tekenen, maar als iets dat alleen bestaat zolang alle onderdelen daadwerkelijk bij elkaar zijn.

Waarom dit ertoe doet

We leven in een tijd waarin steeds meer ervaringen via een scherm tot ons komen. Kunstwerken worden gefotografeerd, muziek wordt gestreamd, gesprekken worden opgenomen en AI kan beelden, tekst, stemmen en beweging synthetiseren. Performance doet iets ongemakkelijks anders. Je moet er zijn. Een ander mens moet er zijn. Er moet lucht tussen beide lichamen zitten. Een stem moet die lucht daadwerkelijk in beweging brengen.

Bij Jana Jacuka wordt dat bijna een artistieke stelling. Niet omdat technologie verkeerd zou zijn, maar omdat sommige menselijke ervaringen hun betekenis juist ontlenen aan het feit dat ze niet volledig bemiddeld, gereproduceerd of opgeslagen kunnen worden.

Haar Proof of Genius zit daarom misschien niet in hoe extreem ze haar stem gebruikt, hoe ze beweegt of hoe ver ze haar lichaam kan pushen.

Het zit in iets fundamentelers. Ze maakt van aanwezigheid haar materiaal.

En juist wanneer iets breekt, een stem kantelt, een beweging ontspoort of een publiek even niet meer weet hoe het zich moet gedragen, ontstaat ruimte voor iets nieuws.

Niet buiten de controle. Maar precies op de grens ervan.

Jana Jacuka — website

HA performance Fotos: Peteris Viksna

Dries Verhoeven, The Fortress, Nederlands Paviljoen, 61e Biënnale van Venetië, 2026. Curator: Rieke Vos. Fotos: Willem Popelier. 

(https://www.labiennale.org/en/art/2026/netherlands)