Proof of Genius #09 — Impact producer

In één oogopslag

Wie: Chris Vijn
Wat: impact producer, programmamaker en initiatiefnemer
Werkt aan: maatschappelijke thema’s als discriminatie, democratie, ongelijkheid, migratie, technologie, extremisme en polarisatie
Vormen: film, fotografie, tentoonstellingen, festivals, performances, jongerenprojecten en publieke programma’s
Achtergrond: onder meer twaalf jaar verbonden aan VPRO Tegenlicht als researcher, regisseur en impact producer
Initiatieven: onder andere Ook Mijn Plek, YUSU Talents en het Nachtgenootschap
Werkwijze: mensen bij elkaar brengen, ruimte organiseren en zorgen dat ideeën ook werkelijk uitgevoerd worden
Genius: impact ontstaat volgens Chris wanneer mensen zelf mede-eigenaar worden van wat er wordt gemaakt

 

Chris Vijn noemt zichzelf impact producer. Zo’n functietitel waarvan je niet onmiddellijk weet wat erachter schuilgaat. Na een gesprek met haar is dat een stuk duidelijker.

Ze werkt aan onderwerpen waar de spanning al in zit: discriminatie, woonkrapte, democratie, technologie, migratie, extremisme, polarisatie. Er zijn over al die onderwerpen al genoeg standpunten, rapporten en debatten. Chris is vooral geïnteresseerd in wat er gebeurt wanneer je mensen daadwerkelijk ergens bij betrekt.

De ene keer leidt dat tot een film of tentoonstelling, de andere keer tot een festival, performance of jongerenproject. Soms groeit er iets dat zich nauwelijks onder één noemer laat brengen. Ze kiest de vorm pas nadat duidelijk wordt wie er rond een onderwerp bij elkaar moeten komen en wat er nodig is om iets los te maken.

Die werkwijze ontwikkelde ze onder meer bij VPRO Tegenlicht, waar ze twaalf jaar werkte als researcher, regisseur en impact producer. Daar leerde ze grote ontwikkelingen van verschillende kanten bekijken en wantrouwig te worden zodra één verklaring al te gemakkelijk alles lijkt te verklaren.

Ze noemt Tegenlicht tijdens ons gesprek een heilzame adempauze in het geweld van het medialandschap. Zelf werkt ze eigenlijk op een vergelijkbare manier. Ze kijkt eerst, luistert, zoekt mensen op die elkaar niet vanzelfsprekend tegenkomen en gaat van daaruit bouwen.

Produceren is in haar geval dan ook een merkwaardig klein woord voor wat ze doet. Een goed idee is hooguit een begin. Er moet een locatie zijn, geld, publiek, mensen die willen meedoen en iemand die ervoor zorgt dat het geheel niet op papier blijft bestaan.

 

Kunst duikt daarbij opvallend vaak op. Niet omdat kunst maatschappelijke problemen moet oplossen. Ze kan wel een situatie maken waarin iets verschuift. Mensen kijken anders, belanden buiten hun gebruikelijke rol of merken dat een vertrouwd argument opeens minder vanzelfsprekend klinkt.

Chris zegt ergens in ons gesprek dat ze eigenlijk te groot is om alles alleen te doen en te klein voor een bedrijf met personeel op de loonlijst. Ze lacht erbij, maar het is een vrij rake omschrijving. Ze runt een stichting, neemt commerciële opdrachten aan, ontwikkelt programma’s en culturele projecten en is ondertussen voortdurend bezig mensen, geld, plekken en organisaties bij elkaar te krijgen. Netwerken interesseert haar alleen als er daarna ook iets gebeurt.

Halverwege ons gesprek gaat haar telefoon. Een vijftienjarige deelnemer aan een project heeft vragen over vervoer en betaling. Chris neemt op. Het interview wacht wel.

Zo ziet maatschappelijke impact er dus soms uit. Niet als een groot woord in een beleidsstuk, maar als ervoor zorgen dat een jongen van vijftien weet waar hij moet zijn, hoe hij er komt en of zijn kosten geregeld zijn.

Dat praktische zit ook in Ook Mijn Plek. Jongeren en jonge makers werken er met film, fotografie, muziek, beeldende kunst en design rond discriminatie en ongelijkheid. Er ligt geen boodschap klaar die ze vervolgens mogen illustreren. Ze onderzoeken zelf wat ze tegenkomen en maken daar werk van.

Bij YUSU Talents krijgen jongeren uit Noord-Holland-Noord ruimte om hun creatieve ambitie verder te brengen. De een doet dat met muziek, een ander met video, ontwerp of verhalen. Als je zegt dat jonge mensen ruimte verdienen, moet je vervolgens wel regelen dat die ruimte er werkelijk is.

Ook het Nachtgenootschap komt uit die houding voort. De nacht wordt er behandeld als een serieus onderdeel van het culturele en maatschappelijke leven van een stad. Makers, organisatoren, bezoekers en andere betrokkenen praten mee over wat er na zonsondergang gebeurt en nodig is. Dat maakt de gesprekken onvermijdelijk rommeliger dan wanneer beleid ergens overdag aan een vergadertafel wordt uitgedacht. Gelukkig maar.

Het motto van YUSU is Dromen. Durven. Doen. Chris lijkt vooral een talent voor dat laatste woord te hebben. Ideeën zijn zelden het probleem. De uitvoering wel.

Tijdens ons gesprek valt het woord grassroots. Daar reageert ze meteen op. Veel van haar projecten beginnen bij mensen die ergens tegenaan lopen, iets missen of zelf verandering willen. Vervolgens moet je voorkomen dat er een professioneel systeem omheen wordt gebouwd waarin diezelfde mensen gaandeweg hun eigen project kwijtraken.

Ze vertelt over een nieuwe coproductie met jongeren. Ze komen terecht in een fictieve wereld waarin de bestaande orde verdwenen is. Geen wetten, geen oude structuren, geen vanzelfsprekende autoriteit. Ze krijgen walkietalkies mee, waarbij steeds maar één persoon tegelijk kan praten.

De wereld is vergaan. Bouw hem opnieuw.

Dan komen zaken als macht, regels, besluitvorming en botsende belangen vanzelf aan de oppervlakte. Je hoeft weinig uit te leggen over democratie wanneer een groep zelf moet uitvinden hoe je samen besluiten neemt en wat er gebeurt zodra niet iedereen hetzelfde wil.

Het ligt Chris beter om mensen zoiets te laten ervaren dan hun vooraf te vertellen hoe het zit. Dat zie je ook terug in de manier waarop ze leidinggeeft. Ze hoeft niet permanent vooraan te staan. Ze belt, organiseert, overtuigt, zoekt financiering, koppelt mensen aan elkaar en ruimt onderweg praktische obstakels op. Op een gegeven moment moet het project zonder haar kunnen.

Daarom komt tijdens ons gesprek Lao Tse ter sprake:

‘Wanneer het werk van de beste leider gedaan is, zeggen de mensen: we hebben het zelf gedaan.’

Bij Chris voelt zo’n uitspraak niet als managementfilosofie die boven een bureau wordt gehangen. Het zit dicht tegen haar dagelijkse praktijk aan. Mensen moeten uiteindelijk zelf eigenaar worden van wat er is ontstaan.

Dat wordt lastiger zodra een onderwerp gevoelig ligt. Chris waarschuwt ervoor dat je dan al snel vooral mensen uitnodigt die ongeveer hetzelfde denken. Wie rond discriminatie, extremisme of democratie alleen een veilig gezelschap samenstelt, krijgt vermoedelijk ook een veilig gesprek.

Daarmee bedoelt ze niet dat iedere opvatting dezelfde waarde heeft of dat iedere grens moet verdwijnen. Wel dat samenleven lastig wordt wanneer we alleen nog willen spreken met mensen die al tot onze eigen kring behoren. Ze kan behoorlijk goed tegen frictie. Chris is direct, weet waar ze zelf staat en heeft weinig geduld met wolligheid, maar ze wil wel begrijpen waarom iemand ergens anders uitkomt.

Na een tijdje praten klinkt impact producer daardoor helemaal niet meer als zo’n zelfbedachte functietitel.

Ze produceert films, festivals, tentoonstellingen en projecten, maar een groot deel van haar werk speelt zich af op de plekken ertussen: waar een jongere een instituut binnenkomt, een kunstenaar zich met een maatschappelijk vraagstuk bemoeit, mensen elkaar tegenkomen die elkaar normaal niet spreken en een idee de vervelende stap moet maken van plan naar werkelijkheid.

Als het goed gaat, hoeft Chris daar uiteindelijk niet tussen te blijven staan. Dan kunnen de anderen verder.

Chris Vijn: https://whoowhoo.nl/

Fotos: © Keith Montgomery